Hơn một thế kỷ qua, đại dương đã chứng kiến nhiều loài động vật biển to lớn và hung dữ. Tuy nhiên, một hiện tượng gần đây đã gây xôn xao dư luận: sự xuất hiện của một số cá thể cá voi sát thủ (Orca) tấn công thuyền ngoài khơi bờ biển Iberia và xa hơn là Scotland, đặt ra nghi vấn lớn. Loài săn mồi đỉnh cao này có thực sự coi con người là mục tiêu tấn công hay không, hay đằng sau đó là một bí ẩn khác cần được giải đáp?
Bản chất và thói quen ăn uống của cá voi sát thủ
Mặc dù có tên gọi là “sát thủ” và sở hữu sức mạnh đáng gờm đối với nhiều loài động vật biển khác, đặc biệt là hải cẩu hay cá voi lưng gù non, nhưng Orca hầu như không bao giờ tấn công con người trong môi trường tự nhiên. Điều này đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu và khẳng định trong suốt hàng chục năm qua. Cá voi là loài động vật có tập tính xã hội rất cao và thói quen ăn uống vô cùng bảo thủ.
Các nhà nghiên cứu tại Cơ quan Bảo tồn Cá voi và Cá heo, như Erich Hoyt, nhấn mạnh rằng chế độ ăn của cá voi sát thủ được truyền lại nghiêm ngặt từ mẹ sang con. Điều này có nghĩa là chúng chỉ săn những loại thức ăn đã được “dạy” là an toàn và bổ dưỡng. Con người, không phải là một phần của chuỗi thức ăn truyền thống này, nên bị loại khỏi danh sách săn mồi của chúng. Orca sống theo nhóm (pod) và mỗi nhóm có thói quen săn mồi, thậm chí cả ngôn ngữ, riêng biệt, hình thành nên “văn hóa” ẩm thực không bao gồm thịt người.
Hành vi săn mồi: Tại sao con người không phải là mục tiêu?
Hành vi săn mồi của cá voi rất có tổ chức và hiệu quả. Chúng là những thợ săn chiến lược, biết cách hợp tác để hạ gục những con mồi lớn như cá voi xanh hoặc rượt đuổi đàn cá nhỏ. Tuy nhiên, trong hơn 100 năm qua, chỉ có một số ít trường hợp cá voi sát thủ được xác nhận là đã cắn hoặc gây thương tích cho con người trong môi trường biển khơi. Các nhà khoa học cho rằng, tỷ lệ cực thấp này là bằng chứng rõ ràng cho việc con người không nằm trong tầm ngắm của chúng.
Đôi khi, cá voi hoang dã có thể thực hiện những hành vi săn mồi “giả” đối với các động vật khác như một cách luyện tập kỹ năng hoặc thậm chí chỉ là trò chơi. Tuy nhiên, việc thực hiện những hành vi này với con người gần như không xảy ra. Tỷ lệ protein và chất béo trong cơ thể người cũng không hấp dẫn đối với chế độ ăn giàu calo và chất béo của một con cá voi trưởng thành.
Các trường hợp tấn công hiếm gặp: Nhầm lẫn nhận dạng
Mặc dù hiếm, nhưng lịch sử vẫn ghi nhận một vài trường hợp cá thể cá voi hung dữ có hành vi gây hại cho con người. Điển hình như sự kiện vào những năm 1950, khi một số cá voi bị mắc kẹt trong băng biển ở phía đông Bắc Cực Canada đã tấn công và ăn thịt một thanh niên. Hay vào năm 1972, một người lướt sóng ngoài khơi California đã bị một con cá voi sát thủ cắn, nhưng may mắn sống sót.
Các sự cố này thường dẫn đến các giả thuyết giải thích từ góc độ sinh học và môi trường. Nhà khoa học Erich Hoyt cho rằng, trong hầu hết các trường hợp, sự tấn công này có thể là sự nhầm lẫn về mặt nhận dạng.
Luyện tập săn mồi hay nhầm lẫn với hải cẩu?
Đối với người lướt sóng hoặc thợ lặn, hình dáng của họ khi nổi trên mặt nước hoặc nằm trên ván lướt có thể bị nhầm lẫn với một con hải cẩu – một trong những con mồi chính của Orca. Điều này đặc biệt đúng khi xét đến góc nhìn từ dưới đáy biển lên, nơi ánh sáng có thể khiến hình ảnh con người trở nên méo mó và khó phân biệt. Các vụ va chạm này thường không dẫn đến việc con cá voi tiếp tục ăn thịt con người, cho thấy chúng nhanh chóng nhận ra sự nhầm lẫn.
Ngoài ra, cá voi sát thủ còn nổi tiếng với hành vi “chơi đùa” với con mồi trước khi giết chết chúng, đôi khi hành vi này cũng được áp dụng cho những vật thể lạ. Các cuộc tấn công tàu thuyền gần đây ngoài khơi bờ biển Iberia cũng được các nhà khoa học nhận định là một hình thức “trò chơi” hoặc “học hỏi xã hội”, chứ không phải là hành vi săn mồi thực sự.
Cá voi sát thủ đang bơi trong đại dương
Bạo lực trong môi trường nuôi nhốt: Câu chuyện về Tilikum
Trái ngược với sự hiền hòa trong tự nhiên, môi trường nuôi nhốt lại ghi nhận hàng chục cuộc chạm trán bạo lực giữa cá voi và con người trong nhiều thập kỷ. Trường hợp nổi tiếng và bi kịch nhất là cá voi sát thủ Tilikum, có liên quan đến cái chết của ba người, bao gồm cả huấn luyện viên Dawn Brancheau tại SeaWorld vào năm 2010.
Các nhà khoa học vẫn đang tranh cãi về nguyên nhân chính xác khiến những con cá voi bị giam cầm trở nên hung hăng. Nhiều ý kiến cho rằng, sự giam cầm là một môi trường gây căng thẳng và điên cuồng hóa cho loài động vật thông minh và năng động như Orca.
Môi trường giam cầm và sự căng thẳng cực độ
Cá voi sát thủ là những động vật bơi hàng trăm dặm mỗi ngày trong tự nhiên. Khi bị giới hạn trong những bể chứa nhỏ, sự buồn chán và căng thẳng tích tụ có thể dẫn đến hành vi hung hăng bất thường. Erich Hoyt và nhiều chuyên gia khác nhận định, những sự cố liên quan đến Tilikum và các cá thể khác có thể là biểu hiện của sự thất vọng hoặc thậm chí là hành vi chơi đùa quá mức khi đối mặt với sự buồn chán tột độ. Trong môi trường kiểm soát, những trò đùa vô hại của một con cá voi khổng lồ cũng có thể vô tình dẫn đến cái chết của con người. Con người cần hiểu rõ hơn về nhu cầu sinh học và tâm lý của loài cá voi sát thủ để đảm bảo sự an toàn cho cả hai.
Tóm lại, trong tự nhiên, cá voi sát thủ không xem con người là con mồi. Các trường hợp tấn công hiếm hoi gần như luôn được quy kết là sự nhầm lẫn nhận dạng hoặc hành vi điều tra. Những hành vi bạo lực thực sự và nguy hiểm nhất lại xảy ra trong môi trường nuôi nhốt, cho thấy sự ảnh hưởng sâu sắc của việc giam cầm đến tâm lý của loài động vật biển thông minh này. Hãy tiếp tục theo dõi website Cá Bảy Màu để cập nhật thêm nhiều kiến thức thú vị về thế giới cá cảnh và các loài động vật biển khác.