Trong văn hóa dân gian Việt Nam, cá Ông (còn gọi là cá Voi) từ lâu đã được người dân vùng biển tôn sùng như một vị thần bảo hộ. Việc thờ cúng cá Ông không chỉ là một phong tục đơn thuần mà còn là biểu tượng sâu sắc của lòng biết ơn, niềm tin tâm linh và khát vọng bình an của những người con biển cả. Ở Hội An và Quảng Nam, tục thờ cá Ông đã để lại dấu ấn sâu đậm, trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống tinh thần của cộng đồng ngư dân.
Có thể bạn quan tâm: Trang Trí Bể Cá Mini Tròn: Hướng Dẫn Chi Tiết Từ A-z Cho Người Mới Bắt Đầu
Nguồn gốc và ý nghĩa của tục thờ cá Ông
Truyền thuyết và niềm tin dân gian
Theo quan niệm của ngư dân, cá Ông được xem là hóa thân của Nam Hải Long Vương hay còn gọi là Cá Ông – vị thần cai quản biển cả. Người dân tin rằng cá Ông có khả năng cứu giúp tàu thuyền khi gặp tai nạn, đưa ngư dân bị nạn trở về bờ an toàn. Chính vì vậy, khi cá Ông chết trôi dạt vào bờ, ngư dân địa phương đều coi đó là điều linh thiêng và tổ chức mai táng cẩn trọng, sau đó lập miếu thờ phụng.
Có thể bạn quan tâm: Tổng Hợp Chi Tiết Về Tất Cả Các Loại Cá: Phân Loại, Đặc Điểm Và Giá Trị
Trong kho tàng truyện kể dân gian, có rất nhiều câu chuyện ly kỳ về cá Ông cứu người. Người dân tin rằng nếu ai đó vô tình làm hại cá Ông sẽ gặp tai họa, ngược lại nếu biết ơn và thờ phụng sẽ được phù hộ cho những chuyến ra khơi bình an, đánh bắt được nhiều cá tôm.
Tục thờ cá Ông trong sử sách cổ
Tục thờ cá Ông đã có từ rất lâu đời, được ghi chép trong nhiều tài liệu lịch sử quan trọng. Trong tác phẩm Ô Châu cận lục của Dương Văn An (xuất bản năm 1555), đã có đề cập đến việc cá voi lạc vào cửa sông và được dân làng bắt được, dùng xương sườn để cất nhà.
Tuy nhiên, tư liệu sớm nhất nhắc đến tục thờ cúng cá Ông một cách rõ ràng là Hoàng Việt nhất thống dư địa chí của Lê Quang Định. Trong phần ghi chép về dinh Bình Thuận có đoạn viết về miếu thờ thần Nam Hải cự tộc ngọc lân với tượng thần bằng đất, áo mũ trang nghiêm, hai bên bày đao kiếm, chiêng trống và tàn lọng. Hằng năm vào ngày mùng 2 tháng 2, dân trong thôn dùng lễ tam sinh để cúng tế, lâu ngày đã thành lệ.
Ngoài ra, cá Ông và tục thờ cá Ông còn được nhắc đến trong nhiều tác phẩm có giá trị như Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn, và Thối thực ký văn của Trương Quốc Dụng.
Cá Ông được phong thần như thế nào?
Các mỹ danh được triều Nguyễn phong tặng
Dưới thời nhà Nguyễn, các vị vua đã chính thức phong thần cho cá Ông với nhiều mỹ danh trang trọng, thể hiện sự công nhận của triều đình đối với tín ngưỡng này:
- Nam Hải cự tộc ngọc lân chi thần
- Từ chế chương linh trợ tín Nam Hải cự tộc ngọc lân chi thần
- Từ tế chương linh trợ tín trừng trạm Nam Hải cự tộc ngọc lân chi thần
- Từ tế chương linh trợ tín trừng trạm dực bảo trung hưng thượng đẳng thần
Việc phong thần không chỉ nâng tầm tục thờ cá Ông từ tín ngưỡng dân gian lên thành nghi lễ được công nhận officially mà còn góp phần củng cố niềm tin và duy trì bản sắc văn hóa của ngư dân ven biển.
Sắc phong tại các làng biển Hội An
Tại Hội An, nhiều làng chài ven biển đã lưu giữ được các sắc phong của vua ban tặng cho cá Ông. Cụ thể:
Làng Cẩm Phô có 2 đạo sắc thần:
- Vị Ngọc Lân trước phong Trừng Trạm ngày 8 tháng 6 nhuận năm Duy Tân 5
- Vị Nam Hải Ngọc Lân gia tặng Thành Hoàng Tịnh Hậu trung đẳng thần ngày 25 tháng 7 năm Khải Định 9
Làng Tân Hiệp có 2 đạo sắc thần:
- Vị Nam Hải Ngọc Lân được trước phong Từ tế Chương linh Trợ tín Trừng trạm Dực Bảo trung hưng ngày 8 tháng 6 nhuận năm Duy Tân 5
- Vị Ngọc Lân gia tặng Uông Nhuận trung đẳng thần ngày 25 tháng 7 năm Khải Định 9
Làng Thanh Nam có 2 đạo sắc thần:
- Vị Đông Hải Ngọc Lân gia tặng Trừng trạm Dực bảo trung hưng hạ đẳng thần ngày 18 tháng 3 Khải Định thứ 2
- Vị Ngọc Lân gia tặng Uông nhuận ngày 25 tháng 7 Khải Định 9
Làng Thanh Đông có đến 8 đạo sắc thần, trải dài qua nhiều triều đại vua:
- Vị Ngọc Lân năm đức Thế tổ thống nhất gia tặng Từ tế ngày 17 tháng 9 năm Minh Mạng thứ 7
- Vị Ngọc Lân năm Minh Mạng thứ 21 ngũ tuần đức Thánh tổ nhơn hoàng gia tặng Chương linh ngày 12 tháng 4 Thiệu Trị 3
- Vị Ngọc lân gia tặng Trợ tín ngày 14 tháng 5 năm Thiệu Trị thứ 3
- Và nhiều đạo sắc phong khác qua các năm Tự Đức, Đồng Khánh, Duy Tân, Khải Định
Làng Thanh Hà có 5 đạo sắc thần, trong đó có những đạo sắc phong từ thời Minh Mạng, Thiệu Trị đến Khải Định, cho thấy tục thờ cá Ông được duy trì liên tục qua nhiều thế hệ.
Các di tích thờ cá Ông tại Hội An
Các lăng miếu thờ cá Ông được công nhận
Hiện nay tại Hội An có 5 di tích liên quan trực tiếp đến tục thờ cúng cá Ông đã được đưa vào danh mục bảo vệ của thành phố:
Có thể bạn quan tâm: Trại Cá Bà Rịa: Cung Cấp Cá Diêu Hồng Giống Chất Lượng Cao, Giá Tốt Nhất 2025
Lăng Ông Ngư ở Tân Hiệp – Một trong những di tích thờ cá Ông lớn nhất và có lịch sử lâu đời tại Hội An. Lăng được xây dựng từ lâu đời và đã trải qua nhiều lần trùng tu, là nơi diễn ra các nghi lễ quan trọng của ngư dân địa phương.
Lăng Ông An Bàng ở Cẩm An – Nằm ở khu vực bãi biển An Bàng, lăng là nơi thờ tự linh thiêng của ngư dân làm nghề đánh bắt xa bờ. Hằng năm vào các dịp lễ lớn, ngư dân lại tổ chức cúng tế long trọng tại đây.
Lăng Ông ở Cẩm Nam – Là di tích thờ cá Ông quan trọng của phường Cẩm Nam, thu hút nhiều ngư dân và du khách đến tham quan, cầu may mắn.
Lăng Ông ở Cẩm Thanh – Nằm gần khu vực đầm Thanh Hà, lăng là nơi thờ tự của ngư dân làm nghề đánh bắt trên đầm và vùng biển lân cận.
Lăng Tiêu Diện ở Cửa Đại – Một di tích thờ cá Ông đặc biệt tại khu vực cửa biển Cửa Đại, nơi giao thoa giữa sông và biển.
Các di tích khác đang được bảo tồn
Ngoài 5 di tích chính thức được công nhận, Hội An còn có một số di tích liên quan đến tục thờ cá Ông đang được quan tâm bảo tồn:
Lăng Vạn Thanh Thuận ở Cẩm Nam – Di tích gắn liền với nghề làm muối và đánh bắt ven biển của cư dân Cẩm Nam.
Lăng Ông Nam Hải ở Cửa Đại – Nơi thờ cá Ông ở khu vực cửa biển quan trọng này, là điểm tựa tinh thần cho ngư dân khi ra khơi.
Lăng Ông Tân Thành ở Cẩm An – Một di tích khác thể hiện sự phổ biến của tín ngưỡng thờ cá Ông trong cộng đồng ngư dân Cẩm An.
Dấu ấn cá Ông tại Cù Lao Chàm
Căn cứ vào tài liệu Đại Nam nhất thống chí, có thể đoán định rằng vào cuối thế kỷ 19, tại Cù Lao Chàm đã có nơi thờ cúng cá Ông. Trong phần tỉnh Quảng Nam, mục Hòn Đại Chiêm có ghi: “Có tên là ngọn Tiêm Bút, xưa có tên là núi Chiêm Bất Lao, tục gọi là Cù Lao… Trên đảo có ba đền thờ: Đền Phục Ba Tướng quân, đền Tứ Dương hầu và đền Bích Tiên. Lại có thuyết nói: Đó là đền thần Cao Các, đền Phục Ba Tướng quân và đền thần Bô Bô. Lại có các đền Ngọc Lân, Thành Hoàng, Chúa Lồi, Bạch Mã và Ngũ Hành”.
Trong đó, “đền Ngọc Lân” chính là nơi thờ cá Ông, điều này cho thấy tín ngưỡng này đã lan tỏa rộng khắp không chỉ ở đất liền mà cả trên các đảo tiền tiêu.
Có thể bạn quan tâm: Trại Cá 7 Màu Là Gì? Kinh Nghiệm Nuôi Và Mở Trại Cá Bảy Màu Thành Công
Lễ hội và nghi thức thờ cúng cá Ông
Thần tích cá Ông tại làng Phước Trạch
Tại làng Phước Trạch (nay thuộc phường Cửa Đại), dân gian lưu truyền một thần tích đẹp về cá Ông và tục thờ cúng cá Ông. Theo điều tra của Viện Viễn Đông Bác cổ vào năm 1939, câu chuyện như sau:
Làng Phước Trạch thường gọi là làng Câu vì ở đây người ta thường hay đánh cá, câu cá. Trong làng có lăng thờ cá Ông. Cư dân làng Phước Trạch ở miệt biển thường hay bị sóng tố, rủi ro, đắm trôi. Người sống sót lại là nhờ có phước lớn, nhưng thực ra đó là nhờ “cá Ông” độ đưa vào.
Cá đưa vào có khi một vài người, hay là với một cái ghe hư hỏng nhỏ. Lúc ban sơ những người đưa vào được sống, chưa hiểu rõ là nhờ ai. Dần dần họ mới hiểu rõ, vị cá (cá Ông) đã cứu vớt con dân miệt biển chẳng phải là ít.
Cho nên muốn tỏ lòng biết ơn, kính trọng, hễ khi nào có cá ấy bị chết (thường gọi là lụy) tấp vào bờ, người thấy được tin báo làng xã cho đem vào gói chôn ở bãi cát nào, chờ trong một kỳ hạn thịt mục, xương rời thì lại bỏ cả xương vào hòm nhỏ có sẵn ở lăng mà thờ, sau khi được nhà vua phong thần sắc.
Làng Phước Trạch đã từng có đến 4 sắc phong của vua ban cho cá Ông:
- Vua Minh Mạng năm thứ 7 ngày 17 tháng 9 phong tặng là Từ tế thần
- Vua Thiệu Trị năm thứ 3 ngày 12 tháng 4 phong tặng là Từ tế Chương linh thần
- Vua Tự Đức năm thứ 33 ngày 24 tháng 11 phong tặng là Từ tế Chương linh Trợ tín đăng trạm Nam Hải cự tộc Ngọc Lân thần
- Vua Duy Tân năm thứ 3 ngày 11 tháng 8 phong tặng là Từ tín Chương linh Trợ tín đăng trạm Dực bảo trung Nam Hải cự tộc Ngọc Lân thần
Lễ hội thờ cá Ông ở làng Cẩm An
Vào năm 1962, trong chương trình phối hợp giữa Viện Hành chính quốc gia (Việt Nam Cộng hòa) và Nhóm cố vấn Trường Đại học Bang Michigan (Mỹ), khi nghiên cứu về các làng xã miền Trung, đã có một tài liệu chi tiết về tục thờ cá Ông tại làng cá Cẩm An (nay là phường Cẩm An, Cửa Đại, xã Tân Hiệp).
Chuẩn bị cho lễ hội
Đối với ngư dân Cẩm An, cá Ông là một vị thần bảo hộ cuộc sống của ngư dân. Trước đây, mỗi thôn ở Cẩm An đều có một miếu thờ cá Ông và một nghĩa địa gần kề để an táng cá Ông. Tuy nhiên, hai ngôi miếu thờ đã bị hủy hoại trong chiến tranh và một ngôi trong thôn 1 vẫn chưa được phục dựng.
Ngôi miếu thờ cá Ông lớn nhất ở làng Phước Trạch (thôn 3) có khung cảnh tôn nghiêm và quay mặt ra biển. Đây là một công trình thờ tự lớn với một ngôi mộ lớn trên mặt đất và một cổng vào bằng đá. Ngôi miếu này được xây dựng từ 30 năm trước đã bị phá hủy và được xây lại vào năm 1958 với sự hỗ trợ kinh phí từ tổ chức Vạn (hiệp hội ngư dân).
Lễ cúng cá Ông được tổ chức 2 lần trong năm:
- Lễ cúng đầu tiên diễn ra vào tháng Giêng sau Tết Âm lịch, đánh dấu sự khởi đầu một mùa đánh bắt xa bờ
- Lễ cúng lần hai thường vào tháng Bảy hoặc tháng Tám âm lịch để kết thúc mùa lênh đênh trên biển
Tổ chức lễ hội
Việc tế lễ tổ chức tại 3 thôn, tuy nhiên tại thôn 3 được tổ chức mang những đặc trưng tiêu biểu riêng. Về nguyên tắc, việc tổ chức lễ hội này là đóng góp của người dân thôn 2 và thôn 3, nhưng người dân thôn 3 lại đóng vai trò chính trong việc lên kế hoạch, vận động đóng góp và tham gia thực hiện.
Khi buổi lễ đã được lên kế hoạch, vị trưởng Vạn ở thôn 3 triệu tập một cuộc họp các trưởng Vạn của 2 thôn để quyết định ngày cử hành và khoản tiền đóng góp bắt buộc từ các thành viên của Vạn. Khoản tiền này phụ thuộc vào việc đánh bắt cá ở các năm trước; nếu việc đánh bắt là tốt thì các hoạt động sẽ được tổ chức.
Thông thường khoản đóng góp từ 20 – 30 đồng cho mỗi hộ gia đình. Có năm số tiền này cao hơn vì có tổ chức hát bội: 200 đồng đối với các chủ tàu lớn, 150 đồng cho tàu trung bình, 50 đồng và 30 đồng cho các chủ tàu nhỏ và ngư dân. Những người không liên quan nghề đánh bắt có thể đóng góp nếu họ muốn. Cuối cùng, việc đóng góp đạt 15.000 đồng, trong đó có 7.200 đồng được dùng để trả cho 15 thành viên đoàn hát ở gần Hội An. Lễ cúng đã được thiết lập vào ngày 21 tháng Giêng âm lịch.
Một điểm đặc biệt trong tổ chức lễ hội là việc bầu chọn chủ tế. Mỗi năm, các thành viên Vạn bầu ra một chủ tế và hai phân hiến. Chủ tế phải là đàn ông có gia đình được mọi người kính trọng, là người thành thạo về các lễ nghi và có số tuổi tương thích với năm mà ông được bầu chọn. Người góa vợ hoặc ly dị không được chọn vì điều này có thể mang lại xui xẻo cho ngư dân. Chủ tế là đại diện của các thành viên Vạn và người dân trong việc “ứng xử” với cá Ông.
Diễn biến lễ hội
Buổi lễ tại ngôi miếu có một đám rước đi trước, bắt đầu lúc 10 giờ sáng gồm 20 thành viên mặc trang phục truyền thống và một người chủ tế (còn gọi là chánh bái). Đám rước bao gồm:
- Bốn người khiêng một chiếc kiệu có chứa sắc lệnh hoàng gia (thực ra sắc lệnh đã bị phá hủy trong chiến tranh nên ngôi đền chỉ còn lại bát nhang)
- Hai người nhắc xướng mang lọng quan
- Sáu người chơi nhạc cụ cổ truyền
- Tám người cầm cờ
Một trong số những người cầm cờ dẫn đầu đoàn rước và người chủ tế đi theo sau. Nhóm này đi khoảng vài cây số về phía bắc dọc theo bãi biển và sau đó quay trở lại ngôi miếu chính để nghỉ ngơi và ăn nhẹ.
Sau đó, ban nhạc nổi lên một lần nữa và đi dọc theo bãi biển về phía nam. Trong cuộc diễu hành này, các thành viên khẩn cầu cá Ông và những vị thần biển cùng tham gia nghi lễ và lễ hội với các ngư dân và các linh hồn cá Ông đã chết.
Vào khoảng 3 giờ chiều, sau khi đám rước đã xong, một buổi lễ tương tự như mô tả ở thôn 1 được tổ chức tại miếu Ông ngư. Một gian lều được dựng lên cạnh ngôi miếu, những người bán rong và các nhà buôn địa phương ngay lập tức đã thiết lập các quầy hàng giải khát tại khu vực này.
Phần trình diễn hát bội bắt đầu lúc 10 giờ và hàng ngàn người đã tụ tập để ăn uống, đánh bài và vui chơi giải trí cho đến 4 giờ sáng hôm sau. Lúc 10 giờ sáng ngày 22 mọi người lại tập trung và xem hát cho đến 6 giờ chiều. Chủ đề các vở tuồng đề cập các câu chuyện cổ tích, các truyền thuyết và những vị anh hùng dân tộc.
Sau khi lễ hội kết thúc, hoạt động đánh bắt xa bờ bắt đầu. Vào cuối mùa đánh bắt, một buổi lễ đơn giản hơn được tổ chức để cảm tạ cá Ông vì đã che chở trong mùa vừa qua và khẩn cầu cho một mùa đánh bắt xa bờ thuận lợi.
Ý nghĩa văn hóa và giá trị hiện đại
Giá trị tâm linh và cộng đồng
Tục thờ cá Ông không chỉ là một nghi lễ tôn giáo mà còn mang nhiều giá trị văn hóa sâu sắc:
Tình cảm biết ơn: Đây là biểu hiện rõ nét nhất của tục thờ cá Ông. Người dân biển luôn ghi nhớ công lao của cá Ông – vị thần đã cứu giúp họ trong những cơn nguy nan giữa biển cả mênh mông.
Tình đoàn kết cộng đồng: Việc tổ chức lễ hội thờ cá Ông là dịp để cả cộng đồng cùng tham gia, góp công góp của, từ đó tăng thêm tình làng nghĩa xóm, sự gắn bó giữa các thành viên trong làng chài.
Bảo vệ môi trường biển: Niềm tin vào cá Ông cũng phần nào giúp ngư dân có ý thức hơn trong việc bảo vệ các loài động vật biển, đặc biệt là những loài cá voi, cá heo.
Giá trị du lịch và giáo dục
Ngày nay, tục thờ cá Ông không chỉ là niềm tin tâm linh của ngư dân mà còn trở thành một điểm nhấn văn hóa thu hút du khách:
Du lịch văn hóa tâm linh: Các lăng miếu thờ cá Ông tại Hội An đã và đang trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước muốn tìm hiểu về văn hóa biển của người Việt.
Bảo tồn di sản: Nhiều di tích thờ cá Ông đã được công nhận là di tích cấp quốc gia, cấp tỉnh, được trùng tu và bảo vệ cẩn thận, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.
Giáo dục truyền thống: Tục thờ cá Ông là một bài học về lòng biết ơn, về tinh thần tương thân tương ái, về sự gắn bó với thiên nhiên – những giá trị truyền thống cần được giữ gìn và phát huy.
Bảo tồn và phát huy giá trị
Để tục thờ cá Ông mãi trường tồn, cần có sự chung tay của cả cộng đồng và chính quyền địa phương:
Nghiên cứu khoa học: Cần tiếp tục khảo sát, nghiên cứu để làm rõ hơn về nguồn gốc, quá trình hình thành và phát triển của tục thờ cá Ông, từ đó có hướng bảo tồn phù hợp.
Phát huy giá trị: Tuyên truyền, giáo dục cho thế hệ trẻ về ý nghĩa của tục thờ cá Ông, khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản.
Kết hợp du lịch: Phát triển du lịch văn hóa tâm linh gắn với tục thờ cá Ông, tạo điều kiện để du khách trải nghiệm, tìm hiểu sâu hơn về văn hóa biển của người Việt.
Kết luận
Tục thờ cá Ông là một trong những tín ngưỡng dân gian đặc sắc của ngư dân miền Trung nói chung và Hội An – Quảng Nam nói riêng. Qua bao đời, tục thờ này đã trở thành một phần máu thịt trong đời sống tinh thần của cộng đồng ngư dân, thể hiện ước vọng bình an, no ấm và lòng biết ơn đối với thiên nhiên.
Trong nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đang dần bị mai một, việc gìn giữ và phát huy tục thờ cá Ông càng trở nên cần thiết. Đây không chỉ là bảo vệ một di sản văn hóa mà còn là lưu giữ những giá trị nhân văn sâu sắc: lòng biết ơn, tinh thần tương thân tương ái, và sự gắn bó hài hòa giữa con người với thiên nhiên.
cabaymau.vn hy vọng rằng qua bài viết này, quý độc giả đã có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về tục thờ cá Ông – một nét đẹp văn hóa của người Việt ven biển. Nếu có dịp đến Hội An, đừng quên ghé thăm những lăng miếu thờ cá Ông để cảm nhận được không khí thiêng liêng và tìm hiểu thêm về đời sống tâm linh phong phú của ngư dân nơi đây.