Cuộc sống hối hả nơi đô thị đôi khi khiến người ta quên đi vẻ đẹp giản dị của thiên nhiên, đặc biệt là những loài cá cảnh nhỏ bé nhưng đầy sức sống như cá lia thia đồng. Bài viết này sẽ đưa bạn đọc của website Cá Bảy Màu theo chân một chuyến đi săn tìm loài Betta hoang dã tại vùng đất Củ Chi, nơi những cánh đồng lúa và kênh rạch vẫn còn lưu giữ môi trường sống tự nhiên cho loài cá lia thia đồng quý giá này. Chúng ta sẽ cùng nhau khám phá những kiến thức thú vị về môi trường sống và tập tính của loài cá cảnh đặc biệt này.
Hành Trình Theo Dấu Cá Lia Thia Đồng Hoang Dã
Từ lâu, cá lia thia đồng đã là một phần ký ức tuổi thơ của rất nhiều người dân nông thôn, nhưng với những người sống ở thành phố, việc tận mắt chứng kiến chúng trong môi trường tự nhiên là một trải nghiệm hiếm có. Xuất phát từ lời mời của một người bạn Malaysia yêu thích các loài Betta hoang dã, hành trình tìm kiếm những con cá lia thia đồng ở Củ Chi đã được lên kế hoạch. Mặc dù cuối cùng chuyến đi bị thu hẹp chỉ còn hai người, sự háo hức vẫn không hề suy giảm. Chúng tôi may mắn có được sự đồng hành của một người bạn địa phương tên L. tại Củ Chi, người đã từng có tuổi thơ gắn liền với trò chơi đá cá lia thia.
Chuẩn Bị và Những Thử Thách Tìm Kiếm Ban Đầu
Quãng đường di chuyển đến Củ Chi khá thuận lợi, chỉ mất khoảng một giờ đồng hồ. Tuy nhiên, sau khi đến nhà L. và bắt đầu đi sâu vào khu vực ruộng đồng, những khó khăn thực sự bắt đầu xuất hiện. Những ngày trước đó trời đổ mưa nhiều do ảnh hưởng của bão, khiến con đường ruộng dẫn vào khu vực tìm kiếm vô cùng lầy lội và khó đi, thậm chí đã có lúc chúng tôi suýt bị ngã xe. Môi trường bùn lầy này cũng là một thử thách đối với việc lội bộ, nhưng đây là điều cần thiết để tiếp cận môi trường sống của các loài cá Betta hoang dã.
Khu vực cánh đồng lúa đầu tiên mà L. thường bắt cá khi còn nhỏ lại không mang lại kết quả như mong đợi. Sau gần nửa giờ tìm kiếm cẩn thận, dùng chân vén cỏ ven bờ để tìm kiếm tổ bọt – dấu hiệu đặc trưng của cá lia thia đồng sinh sản – chúng tôi hầu như không thấy bất kỳ dấu hiệu nào của sự sống, ngoại trừ những bè trứng màu đỏ rực của ốc bươu vàng. Sự vắng mặt của cá xiêm đồng khiến L. khá bất ngờ, vì anh từng “bắt đến mỏi tay” tại đây. Có lẽ, việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hoặc sự thay đổi của môi trường nông nghiệp đã tác động đáng kể đến mật độ quần thể cá lia thia. Theo thống kê không chính thức từ các nhà nghiên cứu sinh vật địa phương, mật độ cá lia thia đồng ở một số khu vực ngoại thành đã giảm khoảng 60% so với hai thập kỷ trước.
Khám Phá Môi Trường Sống Thuận Lợi và Dấu Hiệu Đặc Trưng
Sau khi tham khảo ý kiến của người canh lưới cá, chúng tôi quyết định chuyển hướng sang những khu ruộng bỏ hoang hoặc những nơi ít bị phun thuốc trừ sâu hơn, cụ thể là khu vực phía sau Công Viên Nước Củ Chi. Cá lia thia hoang dã rất nhạy cảm với các hóa chất nông nghiệp. Mưa bắt đầu nặng hạt hơn, buộc chúng tôi phải tìm nơi trú ẩn, nhưng may mắn là ngay khi chúng tôi chuẩn bị ra đường lớn thì trời lại tạnh.
Trong lúc quan sát một khu ruộng bên đường, L. nhận thấy có nhiều rong rêu và thực vật thủy sinh mọc xen lẫn trong đám lúa. Anh cho rằng loại ruộng có lẫn rong thường có cá lia thia đồng vì chúng “ăn rong”. Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu về cá cảnh, tuy cá lia thia chủ yếu là động vật ăn thịt (ăn côn trùng nhỏ, bọ gậy), sự hiện diện của rong và thực vật thủy sinh là cực kỳ quan trọng. Chúng tạo ra môi trường trú ẩn an toàn, giảm thiểu tác hại của thuốc trừ sâu và đồng thời là nơi sinh sống của các sinh vật nhỏ, nguồn thức ăn dồi dào cho cả cá lia thia bột và cá trưởng thành.
Chính tại khu ruộng này, L. đã phát hiện ra tổ bọt đầu tiên của cá lia thia đồng nằm dưới chân một bụi lúa, bên trên một chiếc lá khô và xung quanh là rong rêu. Việc tìm thấy tổ bọt là một khoảnh khắc rất phấn khích, cho thấy sự sinh sản của cá xiêm đồng vẫn đang diễn ra mạnh mẽ ở những nơi có điều kiện thích hợp. Kỹ thuật bắt cá sau đó được thực hiện cẩn thận, sử dụng vợt nhấn xuống phía dưới tổ bọt và lùa cá vào. Sau đó, chúng tôi tiếp tục tìm thấy thêm 3 ổ bọt khác và bắt được một số cá thể cá lia thia đồng mang màu đỏ đặc trưng (Betta splendens).
Đặc Điểm Sinh Học của Các Loài Cá Lia Thia Đồng
Việc tìm kiếm thành công không chỉ dừng lại ở việc bắt được cá mà còn mở ra cơ hội tìm hiểu sâu hơn về sự đa dạng sinh học của các loài Betta bản địa Việt Nam. Thông qua cuộc trò chuyện với L., một người dân địa phương gắn bó với đồng ruộng, chúng tôi đã có thêm những thông tin quý giá về các loại cá lia thia đồng anh từng thấy.
Phân Biệt Các Loài Betta Bản Địa Việt Nam
Theo mô tả của L., ở địa phương có ba loại cá lia thia đồng chính: loại mang đỏ, loại mang xanh và loại mang trắng. Theo kinh nghiệm và kiến thức từ các diễn đàn cá cảnh quốc tế, ba loại này có thể là:
- Cá lia thia đồng mang đỏ (Betta splendens): Đây là loài phổ biến nhất, nổi tiếng với màu sắc rực rỡ và tính cách hung dữ, chuyên làm tổ bọt ở mặt nước.
- Cá lia thia mang xanh (Betta aff. imbellis): Thường được gọi là cá lia thia xanh hoặc cá xiêm đồng xanh, phân biệt với loài mang đỏ chủ yếu ở màu của nắp mang (màu xanh hoặc ánh xanh) chứ không chỉ ở màu đuôi như nhiều người lầm tưởng. Chúng cũng làm tổ bọt nhưng có vẻ hiền hơn B. splendens.
- Cá lia thia mang trắng (Betta sp. Bùng Binh): Loài này đặc biệt hơn cả. L. mô tả chúng rất hiền, không đá lộn và không thấy làm tổ bọt ở mặt nước. Điều này củng cố giả thuyết rằng đây có thể là một loài Betta ấp miệng (mouth brooding), tức là cá đực giữ trứng trong miệng cho đến khi trứng nở thành cá con. Sự tồn tại của loài cá Betta hoang dã ấp miệng tại Củ Chi là một phát hiện sinh học rất đáng chú ý.
Tập Tính Sinh Sản và Quá Trình Ép Trứng
Trong môi trường tự nhiên, cá lia thia đồng chủ yếu sinh sản bằng cách làm tổ bọt. Cá đực có nhiệm vụ tạo ra một ổ bọt khí trên mặt nước, thường là dưới một chiếc lá hoặc một vật thể nổi, để bảo vệ trứng và cá bột. Quá trình ép trứng diễn ra nhanh chóng một cách đáng kinh ngạc. Sau khi bắt được vài cá thể cá xiêm đồng mang đỏ, chúng tôi thả chung một cá đực với hai cá cái vào một lọ. Chỉ trong vài tiếng ngắn ngủi, cá đực đã ép thành công với một cá cái và tạo ra một tổ bọt đầy trứng. Điều này chứng tỏ cá cái đã bị bắt khi đang trong giai đoạn “trứng” (chuẩn bị đẻ), cho thấy tốc độ sinh sản và khả năng thích nghi cao của cá lia thia đồng trong mùa mưa.
Hiện Trạng và Vấn Đề Nguồn Cung Cá Lia Thia Đồng
Một vấn đề được quan tâm là nguồn gốc của hàng ngàn con cá lia thia đồng được bày bán làm thức ăn cho cá La Hán hoặc các loại cá lớn khác ở các chợ tại Củ Chi và TP.HCM.
Đánh Bắt Hay Nuôi Trồng?
Ban đầu, có ý kiến cho rằng số lượng cá cảnh nhỏ này được nuôi để bán, vì hàng ngày có hàng ký cá được bày bán ở chợ. Tuy nhiên, quan sát thực tế tại một số chợ và khu vực lân cận cho thấy một bức tranh khác. Tại chợ Củ Chi, cá lia thia được bán lẫn lộn trong các chậu cùng với các loài cá đồng khác như cá bã trầu, cá lóc, cá rô và cá sặc. Điều này cho thấy chúng được đánh bắt tổng hợp từ môi trường tự nhiên chứ không phải là cá được nuôi công nghiệp.
Vấn đề nguồn cung được giải đáp rõ ràng hơn khi chúng tôi trở lại con kênh lớn song song với đường ruộng. Tại đây, người đánh lưới đã đặt hai đến ba lớp lưới giăng ngang dòng kênh. Anh cho biết chỉ ngày hôm trước đã lưới được hàng ngàn con cá lia thia đồng. L. cũng giải thích rằng vào mùa nước lên, cá Betta hoang dã thoát ra khỏi ruộng lúa và di chuyển thành từng đàn lớn ngoài kênh. Như vậy, số lượng cá lia thia đồng bày bán trên thị trường chủ yếu được đánh bắt hàng loạt ngoài các con kênh lớn vào mùa nước lên. Điều này dấy lên mối lo ngại về sự bền vững của quần thể cá lia thia đồng tự nhiên trong tương lai, đặc biệt là loài B. aff. imbellis và B. sp. Bùng Binh có mật độ ít hơn.
Bảo Tồn Vẻ Đẹp Hoang Dã của Cá Lia Thia Đồng
Tính hung dữ của những con cá lia thia đồng vừa bắt được là một điều đáng chú ý. Vây và đuôi của chúng thường bị rách hoặc tơi tả, có lẽ do tranh giành lãnh thổ và chiến đấu liên tục trong môi trường đồng ruộng khắc nghiệt. Điều này hoàn toàn khác biệt so với những con cá lia thia đã được nuôi lâu ngày trong môi trường nước máy. Việc bảo tồn môi trường sống tự nhiên là chìa khóa để giữ gìn sự đa dạng về gen và tính cách hoang dã của loài cá lia thia đồng này.
Hy vọng rằng trong tương lai, cộng đồng yêu cá cảnh sẽ có những hành động thiết thực để bảo vệ môi trường sống của cá lia thia đồng ở Củ Chi và các vùng lân cận, để thế hệ sau vẫn có thể chiêm ngưỡng vẻ đẹp của chúng. Các bạn độc giả của Cá Bảy Màu hãy cùng nhau lan tỏa thông điệp này nhé!
Hỏi Đáp Thường Gặp (FAQs) Về Cá Lia Thia Đồng
1. Cá lia thia đồng có ăn thực vật không?
Cá lia thia đồng (Betta) chủ yếu là động vật ăn thịt, thức ăn chính của chúng trong tự nhiên là côn trùng nhỏ, bọ gậy, và các sinh vật không xương sống khác. Tuy nhiên, sự hiện diện của thực vật thủy sinh trong môi trường sống rất quan trọng vì chúng cung cấp nơi trú ẩn và là nơi sinh sống của nguồn thức ăn cho cá.
2. Làm thế nào để phân biệt cá lia thia mang đỏ (B. splendens) và cá lia thia mang xanh (B. aff. imbellis)?
Sự khác biệt rõ ràng nhất nằm ở màu sắc của nắp mang và một số tia vây. Cá lia thia mang đỏ (B. splendens) có màu sắc tổng thể đỏ rực hơn, trong khi cá lia thia mang xanh (B. aff. imbellis) có ánh xanh hoặc xanh lục trên nắp mang và cơ thể, và thường được coi là ít hung dữ hơn.
3. Loài cá lia thia ấp miệng (mouth brooding) là gì?
Cá lia thia ấp miệng là những loài cá đực có tập tính giữ trứng đã thụ tinh trong miệng của mình cho đến khi chúng nở thành cá con. Đây là một chiến lược sinh sản khác biệt so với các loài làm tổ bọt, giúp bảo vệ trứng hiệu quả hơn trong một số môi trường sống nhất định. Betta sp. Bùng Binh là một ví dụ có khả năng thuộc nhóm này.
4. Môi trường sống lý tưởng của cá lia thia đồng là gì?
Cá lia thia đồng thích sống ở các khu vực nước nông, tù đọng hoặc chảy chậm như ruộng lúa, mương, rạch, ao hồ có nhiều thực vật thủy sinh che phủ. Nhiệt độ nước lý tưởng thường dao động từ 22°C đến 28°C.
5. Thuốc trừ sâu có ảnh hưởng như thế nào đến quần thể cá lia thia đồng?
Thuốc trừ sâu là mối đe dọa lớn đối với cá lia thia đồng. Chúng không chỉ gây chết cá trực tiếp mà còn phá hủy nguồn thức ăn tự nhiên (côn trùng, bọ gậy) và làm ô nhiễm nguồn nước, dẫn đến sự suy giảm đáng kể về số lượng và sự đa dạng của các loài cá Betta hoang dã.
6. Tại sao cá lia thia đồng bắt được ở ruộng lúa lại hung dữ hơn cá nuôi cảnh?
Cá lia thia đồng trong môi trường tự nhiên phải cạnh tranh gay gắt về lãnh thổ và nguồn thức ăn, dẫn đến tính cách hung hăng hơn và thường có vây bị rách do chiến đấu. Cá nuôi trong môi trường ổn định, ít cạnh tranh thường có vây đẹp và tính cách hiền lành hơn.